Gebeliği Önleyici Yöntemler (Aile Planlaması Yöntemleri)

Aile planlaması; çiftlerin istedikleri zaman istedikleri sayıda çocuk sahibi olmalarını sağlayan bir uygulamadır. Aile planlaması amacı ile gebeliği önleyici yöntemler 2 gruba ayrılır:

1) Etkinliği yüksek, sağlıklı, modern yöntemler

2) Etkinliği düşük, eski yöntemler

1) Etkinliği Yüksek, Sağlıklı, Modern Yöntemler

· Prezervatif (kondom, kılıf)

· Vajinal bariyerler (diyafram, sperm öldürücü krem, köpük, fitil)

· Spiraller (rahim içi araçlar)

· Hormonal yöntemler (doğum kontrol hapları, iğneleri)

· Kadınlarda kordonların (rahim kanalları) bağlanması

· Vasektomi (erkekte sperm kanallarının bağlanması)

Prezervatif (kondom, kılıf):

Prezervatif; spermlerin vajinaya dökülmesine mani olur. Bu sayede sperm ile yumurtanın karşılaşmasını engelleyerek gebeliği önler. Cinsel ilişki sırasında ve öncesinde erkek tarafından doğru şekilde kullanıldığında koruyuculuk oranı %95 - %98’dir.

Prezervatifin bir başka özelliği ise cinsel yolla bulaşan hastalıkların [örn: AIDS, sifiliz, bel soğukluğu (gonore), vs.] bulaşmasını engelleyen tek yöntem olmasıdır.

Her bir prezervatif 1 defa kullanılmalıdır. Sağlığa hiçbir zararı yoktur.

Vajinal Bariyerler (diyafram, sperm öldürücü krem, köpük, fitil):

Diyafram rahim ağzına takılarak spermlerin içeriye geçmesini engeller. Sperm öldürücüler ise vajinadaki tüm spermleri işe yaramaz hale getirir. Diyafram ve sperm öldürücüler bir arada ve doğru kullanıldığında etkinlikleri artar. İlişkiden önce kadın tarafından yerine yerleştirilir. İlişkiden sonra en az 6 saat yerinde bırakılmalıdır. Sağlığa bir zararları yoktur.

Spiraller (rahim içi araçlar):

Spiral; rahim içine uygulanarak yumurtanın rahim içine naklini, spermlerin yumurtanın yanına gitmesini ve döllenme olsa bile rahim içinin özelliklerini bozarak döllenmiş yumurtanın yerleşmesini engeller. Çıkarıldığında doğurganlık geri döner. Yan etkileri yok denecek kadar azdır, kontrolleri düzenli olarak yapılrsa 10 yıl süre ile %98 oranında korur.

Hormonal Yöntemler (doğum kontrol hapları, iğneleri):

Sentetik östrojen ve/veya progestin içeren haplardır. Hemen hepsi yumurtlamayı durdurur. Bunun yanısıra rahim ağzı tıkacını (servikal mukusu) kalınlaştırarak spermin rahim içine girmesini engeller.

Haplar ağızdan alınır, 21 ile 25 gün kullanılanları vardır.

İğneler aylık ya da 3 aylık iki ayrı formdadır.

Enjeksiyon tipine göre her ay, ya da 3 ayda bir kas içine yapılarak uygulanır. Kullanımları bırakıldığında doğurganlık geri döner.

Hormonal yöntem kullanmadan önce mutlaka bir muayeneden geçip hangi yöntemin nasıl kullanılacağı hekim ve çift tarafından kararlaştırılmalıdır. Koruyuculuk oranları doğru kullanıldıklarında %100’e çok yakındır.

Özellikle 5 yıldan uzun süre hap kullanan kadınlarda kullanmayanlara nazaran rahim ve yumurtalık kanseri görülme sıklığı yaklaşık yarı yarıya azalmaktadır.

Kadınlarda Kordonların (rahim kanalları) Bağlanması:

Kadınlarda yumurtanın geçtiği rahim kanallarının kapatılması ya da bağlanması işlemidir. Genellikle genel anestezi ile yapılan küçük bir ameliyat gerektirir. Böylece sperm ve yumurtanın karşılaşması engellenir. Geri dönüşü olmayan bir yöntemdir. Herhangi bir şekilde adet bozukluklarına ya da hormonal değişime, cinsel istek azalmasına neden olmaz. Kesinlikle bir daha çocuk sahibi olmak istemeyen çiftler tercih etmelidir.

Vasektomi (erkekte sperm kanallarının bağlanması):

Erkekte lokal anestezi ile spermin geçtiği kanalların kesilmesi veya bağlanması işlemidir.

Geri dönüşü yoktur. Ancak erkeklik gücünde ya da cinsel ilişkide herhangi bir azalmaya veya değişmeye neden olmaz.

2) Geleneksel Yöntemler (Etki derecesi sınırlı yöntemler)

· Fertil günleri belirleme

§ Takvim yöntemi

§ Basal vücut ısısı yöntemi

§ Servikal mukus yöntemi

§ Semptotermal yöntemler

· Geri çekme

· Vajinal lavaj

· Emzirme

Fertil Günleri Belirleme:

Çiftlerin adet döngüsünün fertil ve infertil dönemlerinde, doğal belirti ve semptomları gözleyerek gebeliği planlanması ya da gebelik istenmiyorsa fertil dönem boyunca cinsel ilişkiden kaçınılmasıdır.

Kadının fertilite belirtilerini her gün izleyerek kaydetmesi ve çiftlerin kadının fertil günlerini bilerek cinsel ilişkiden kaçınmaları ile istenmeyen gebelikler önlenebilir.

Bazal Vücut Isısı Yöntemi:

Ovulasyondan sonra korpus luteumdan salgılanan, progesteron hormonu vücut ısısını 0.2 – 0.5 derece yükseltir, bir sonraki adet dönemine kadar yüksek ısıda tutar. Kadın vücut ısısını her sabah kaydederek, ovülasyon dönemini saptayabilir ve ısı artışının saptandığı 3 günün sonuna kadar cinsel perhiz uygulanır.

Takvim Yöntemi:

Fertil günlerinde çiftlerin cinsel ilişkiden kaçınmasıdır. Bu yöntem düzenli adet döngüsü olanlar için uygundur. Beklenen adetten 12- 14 gün önce ovülasyon olacağı varsayımı ve ovülasyon sonrası ovumun 12- 24 saat, spermin ise 24- 72 saat süreyle döllenme yeteneği olduğu yaklaşımıyla, ovülasyon olacağı tarihten 2 gün önce ve 3 gün sonrası çiftlerin cinsel perhiz uygulamalarıdır.

 

Ecz. Z. Kübra Özden

Kaynaklar
Diğer Kaynaklar: 
Marmara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Halk Sağlığı Ders Notları