Eczacılık Uygulamalarında Akılcı İlaç Kullanımı

Akılcı İlaç Kullanımı

Özet "Akılcı İlaç Kullanımı" (AİK) hastaların ilaçları klinik ihtiyaçlarına uygun şekilde, kişisel gereksinimlerini karşılayacak dozlarda, yeterli zaman diliminde, kendilerine ve topluma en düşük maliyette almalarını sağlayan kurallar bütünüdür

 

Hale Toklu- Doç. Dr. Hale Zerrin Toklu - University of Florida College of Medicine, Department of Pharmacology & Therapeutics




Özet "Akılcı İlaç Kullanımı" (AİK) hastaların ilaçları klinik ihtiyaçlarına uygun şekilde, kişisel gereksinimlerini karşılayacak dozlarda, yeterli zaman diliminde, kendilerine ve topluma en düşük maliyette almalarını sağlayan kurallar bütünüdür. Teşhis koyarak hastanın tedavisini düzenleyen kişi hekim olmaklar birlikte, tedaviye başlamadan önce hastanın son muhatap olduğu kişi eczacıdır; ve bilgilendirme ve takip aşamasından eczacıların katkısı ve sorumluluğu fazladır. Birçok ülkede eczacıların kolay ulaşılır olması ve ücretsiz danışmanlık hizmeti vermesi nedeniyle serbest eczacılar tüm dünyada sağlık sisteminin temel unsurlarından birisi olarak kabul edilirler. AİK ilkeleri doğrultusundan günümüz eczacısının "ilaç satan kişi" olmaktan çıkıp, tedavi sürecinin işbirlikçisi ve farmasötik bakımı da kapsayacak şekilde uygulayıcısı rolünü üstlenmesi gerekir. Eczacının doğru yönlendirmelerde bulunması tedavinin başarısı, hastanın zarar görmemesi ve gereksiz ilaç kullanımı ile artan maliyetin azaltılması açısından önemlidir. Bu nedenle fakültelerin AİK'e yönelik eğitimleri müfredatlarına dahil etmeleri, meslek örgütlerinin ise mezuniyet sonrasında eczacıların bu eğitimi almalarına yönelik çaba göstermesi uygun bir adım olacaktır. 

 

GİRİŞ VE TARİHÇE

İlaçların irrasyonel (akılcı olmayan) kullanımı hem gelişmiş, hem de gelişmekte olan ülkelerde ciddi tıbbi ve ekonomik sorun oluşturmaktadır. Bu nedenle akılcı ilaç kullanımı (AİK) konusunda Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından 1985

Eczacılık Uygulamalarında Akılcı İlaç Kullanımı yılında Nairobi’de bir uzmanlar toplantısı yapılmış ve “AİK” tanımlanmıştır. Bu tanımlamaya göre AİK “ hastaların ilaçları klinik ihtiyaçlarına uygun şekilde, kişisel gereksinimlerini karşılayacak dozlarda, yeterli zaman diliminde, kendilerine ve topluma en düşük maliyette almalarını sağlayan kurallar bütünü ”dür.1-4

Hastaya uygulanan tedavinin başarısı için, doğru teşhis, doğru tedavi ve uyunç ilkelerine uyulması gerekir. Doğru tedavi için ise, doğru hastaya, doğru ilacın, etkin dozda, yeterli sürede, doğru talimatlarla, uygun ambalaj ve saklama koşullarıyla sağlanması gerekir. Bu süreçte doğru hastaya, doğru endikasyon için doğru ilaçların, doğru bilgilendirme ve takiple sunulması gerekir. Bu kriterlerden ilk üçü özellikle reçete yazılması aşamasında önemlidir. Doğru bilgilendirme ve takip aşamasında ise eczacıya ve yatan hastalarda özellikle hemşirelere önemli görevler düşmektedir (Şekil 1).5,6

Ülkemizde serbest eczacıların AİK konusundaki bilgi düzeyini, tutumunu ve davranışlarını değerlendiren kapsamlı ilk çalışmalardan biri 2002 yılında İstanbul Ümraniye’deki serbest eczanelerde Toklu ve ark. tarafından yapılmıştır. Bu çalışmada ortalama reçete karşılama süresi 149 ± 72 saniye olarak bulunmuştur. Ortalama reçete karşılama puanı ise 16 üzerinden 3,7 ± 1,8 olarak tespit edilmiştir.7 Bu çalışmada ilk kez ortaya konulan pek çok durum tespiti, eczacıların AİK eğitimine gereksinimleri olduğunu somut şekilde ortaya koymuştur. İzleyen süreçte bunu başka tespit ve önerilerin de desteklemesi ile bu konuda somut adımlar atılmış ve eczacılara yönelik Türkiye'de probleme dayalı AİK eğitimleri başlatılmıştır.

 

ECZACININ TEMEL GÖREVLERİ

Eczacı özel bir eğitim almış, ilacı hazırlama sanatını bilen ve ilacı veren kişidir.

Eczacının temel görevleri şunlardır:3,6-8

İlaç sağlamak: İyi kalitede ilaçların eczanede bu- lundurulması, gerektiğinde ilaçların stokta hazır bulun- ması (Eczanede zorunlu bulundurulması gereken, aşılar, serumlar ne yazık ki bazen bulunamamaktadır).

İlaç dağıtımı: İlaçların eczaneye uygun şartlarda nakledildiğinden emin olmak gerekir. İlaçlar eczaneye ulaştıktan sonra da bunların uygun şekilde saklanmasını sağlamak eczacının sorumluluğudur.

İlaç önerme: Eczacılar ya da diğer eczane perso- neli sık sık hastaya ilaç danışmanlığı yapmakta ve birçok ülkede reçetesiz satışına izin verilen ilaçları (yurt dışında OTC olarak bilinen ilaçlar) önerebilmekte ve satabil- mektedir. Ülkemizde OTC ilaçlar ve sadece reçeteyle sa- tılan ilaçlar konusunda eczacının önerisi açısından bir ayrım maalesef etkin biçimde uygulanmamaktadır. Hasta hekime danışmadan her ikisini de reçetesiz alabilmektedir. Oysaki eczacı OTC ilaçları önerebilir, ancak reçetelenme mecburiyeti olan ilaçları reçetesiz satmaması gerekir.

İlaç izleme / Hasta takibi: Eczacıların kronik hastaların (diyabet, esansiyel hipertansiyon vb.) uzun süreli ilaç tedavisinde hasta ve ilaç takibi yapmaları gerekir. Hekim reçeteyi yazdıktan bir sonraki kontrole kadar hasta eczacısıyla daha sık muhatap olur. Bu aşamada ortaya çıkan etki, yan etki ve hastanın reçetesiz kullandığı ilaçlar konusunda eczacı sorumluluğu almalı; gerektiğinde karşıt etki bildirimi yapmalı; hatta mümkün olduğu kadar düzenli takip yapmalıdır.

Hekimle işbirliği: Reçetenin kontrolü veya bir sorunun çözümü için eczacı hekimlerle iletişim ve işbirliği içinde olmalıdır.

Hasta uyuncu: Bazı ülkelerde özellikle kanser tedavisi gibi karmaşık tedavi rejimlerinin uygulandığı merkezlerde hasta uyuncunun sağlanmasında eczacıya sorumluluk verilmektedir. Hastanın ilaçları almadan önce son muhatap olduğu sağlık uzmanı genellikle eczacı olduğundan hastanın hastalığının niteliğini anlaması, ilaçlarının ne için verildiğini, ne şekilde kullanılması gerektiğini anlaması tedaviye uyuncunu artıran en önemli faktördür.9 İlacın yazılma aşamasından hastanın kullanım ve tedavi aşamasının sonuçlanmasına kadar olan süreç içinde akılcı kullanımın ve hasta uyuncunun artırılabileceği önemli ve kolay basamak eczanelerdir.

Hasta eğitimi: Hastalar genellikle eczacılarına inanır ve güvenirler. Bu yüzden eczacı hastalara zaman zaman bireysel ya da gruplar halinde hasta eğitimi yapa- rak toplumu AİK konusunda bilgilendirmelidir.

1. Bölüm

Kaynaklar:

 

1- ‘‘Rational Use of Drugs’’. World Health Or- ganization Report of the Conference of Ex- perts, Nairobi 1987. 

2- Problems of Irrational Drug Use in Promoting Rational Drug Use. WHO Action Programme on Essential Drugs and International Network for the Rational Use of Drugs, Eğitim Pro- gramı, Nairobi, 1987. http://dcc2.bumc.bu. edu/prdu/default.html adresinden 05/06/2010 tarihinde erişilmiştir.

 3- “Role of dispensers in Promoting Rational Drug Use in Promoting Rational Drug Use: WHO Ac- tion Programme on Essential Drugs and Inter- national Network for the Rational Use of Drugs, Eğitim Programı, Nairobi, 1987. http://dcc2. bumc.bu.edu/ prdu/Session_Guides/role_of_dis- pensers_in_rational_d.htm adresinden 05/06/ 2010 tarihinde erişilmiştir.

 4- Abacıoğlu N. Akılcı (rasyonel) ilaç kullanımı Üniversite ve Toplum 2005; 5(4).

 5- Toklu HZ, Dülger GA. Akılcı ilaç kullanımı ve eczacının rolü. Marmara Pharmaceutical Jour- nal 2011;15(3):89-93.

 6- Akıcı A, Toklu HZ. Eczacılara Yönelik Akılcı İlaç Kullanımı. SGK Yayın No: 107. Ankara: T.C. Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı; 2013. 

 7- Toklu HZ, Akıcı A, Oktay S, Cali S, Sezen SF, Keyer Uysal M. The pharmacy practice of community pharmacists in Turkey. Marmara Pharm J 2010;14(1): 53-60.

 8- “The proffesional role of the pharmacist”. Fédération Internationale pharmaceutique (FİP) Mesleki Standartlar Raporu, Hollanda 1996

 9- Toklu HZ, Akıcı A, Keyer Uysal M, Dülger G. Akılcı ilaç kullanımı sürecinde hasta uyuncuna hekim ve eczacının katkısı. Türkiye Aile Hekimliği 2010;14(3):139-45.

10- Akıcı A, Kalaca S, Ugurlu MU, Toklu HZ, Isk- ender E, Oktay S. Patient knowledge about drugs prescribed at primary healthcare facili- ties. Pharmacoepidemiology and Drug Safety 2004;13(12): 871-6.

11- Toklu HZ, Soybilgin K, Günay AÇ. Solunum yolu hastalıklarında kullanılan ilaçların akılcı kullanımında eczacının rolü. İlaç Haber Aktüel 2012;8(31):38-40.

12- Ozcelikay G. Akılcı ilaç kullanımı üzerinde pilot

13- Akıcı A, Alp İF, Ayanoğlu Dülger G, Elçioğlu K, Gümüşel B, Gündüz Ö, ve ark. Serbest eczanelerde ilaç sunumu sürecinde karşılaşılan sorunlar: akılcı ilaç kullanımı yönünden değerlendirme. Hacettepe Üniver- sitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi 2009;29(1): 75-80.